Spektrum autyzmu nie oznacza jednego uniwersalnego zestawu cech, ale raczej wachlarz różnorodnych profili funkcjonowania. Zgodnie z klasyfikacją DSM-5 osoby z ASD mogą doświadczać trudności w interakcjach społecznych, komunikacji niewerbalnej oraz elastycznym reagowaniu na zmiany, a także przejawiać sztywne wzorce zachowań i zainteresowań [American Psychiatric Association, 2013]. Te ogólne kryteria diagnostyczne w szkolnej codzienności przyjmują bardzo różne formy. Jeden uczeń może mieć wyjątkowy talent do przedmiotów ścisłych, ale gubić się w organizacji zadań domowych. Inny świetnie radzi sobie z analizą tekstów literackich, a jednocześnie nie potrafi odczytać ironii kolegów, czy zareagować „we właściwy sposób” na niejednoznaczny komunikat nauczyciela. Nie istnieje coś takiego jak „typowy autyzm”, dlatego punktem wyjścia zawsze powinno być zrozumienie indywidualnego profilu funkcjonowania konkretnego ucznia, a nie dopasowywanie go do stereotypu.

Walka o przetrwanie

Badania pokazują, że osoby w spektrum mają nie tylko trudności, ale i zasoby, które mogą stać się ogromnym atutem. Baron-Cohen i współpracownicy [2009] zwracają uwagę na hipersystemizowanie, zdolność do wykrywania wzorców, myślenie logiczne i analityczne, które u wielu osób z ASD są szczególnie rozwinięte. W szkolnej rzeczywistości może to oznaczać ucznia, który dostrzega zależności niewidoczne dla innych, zadaje „niewygodne”, ale bardzo trafne pytania albo tworzy oryginalne rozwiązania zadań projektowych. Problem polega na tym, że bez odpowiednich warunków te zasoby mogą zostać całkowicie przykryte przez zmęczenie, przeciążenie i frustrację.

Środowisko szkoły średniej jest wymagające samo w sobie. Uczniowie przemieszczają się między kilkunastoma nauczycielami, każdy ma swoje zasady i styl pracy, a do tego dochodzi presja ocen, przygotowania maturalne i napięcia w relacjach rówieśniczych. Ashburner, Ziviani i Rodger [2010] wskazują, że uczniowie z ASD w takich warunkach szczególnie często doświadczają przeciążenia sensorycznego, problemów z organizacją pracy oraz trudności w regulacji emocji i zachowań. W praktyce może to wyglądać tak, że uczeń zapomina o terminie oddania projektu nie dlatego, że „mu nie zależy”, ale dlatego, że w jego głowie już od kilku dni toczy się nieustanna walka o przetrwanie w hałaśliwej, nieprzewidywalnej przestrzeni. Może reagować wycofaniem, milczeniem lub pozorną obojętnością, podczas gdy wewnętrznie mierzy się z ogromnym napięciem.