Odporność psychiczna nie oznacza też, że młody człowiek zawsze poradzi sobie w każdej sytuacji, że nie będzie płakał, złościł się, przeżywał porażek czy czasem chciał od wszystkiego uciec. Wręcz przeciwnie. Odporność to nie życie bez trudności, ale zdolność do przechodzenia przez trudności z wykorzystaniem własnych zasobów i wsparciem innych ludzi.

Współczesne badania coraz częściej pokazują, że odporność nie jest cechą daną raz na zawsze. Jest procesem, który może się rozwijać, a ważną rolę odgrywają w nim relacje, poczucie sprawczości, umiejętność regulowania emocji, rozwiązywania problemów oraz dostęp do wspierających dorosłych. Przeglądy badań dotyczących szkolnych programów rozwijających odporność wskazują, że odpowiednio zaplanowane działania mogą zwiększać odporność dzieci i młodzieży.

Dlaczego szkoła ma tu znaczenie?

Szkoła jest jednym z tych miejsc, w których młody człowiek codziennie doświadcza sukcesów, porażek, konfliktów, oceniania, współpracy i przynależności. Nie możemy więc mówić o odporności psychicznej ucznia, nie patrząc na środowisko, w którym ten uczeń funkcjonuje.

Szczególnie ważne jest poczucie przynależności. OECD w wynikach PISA 2022 pokazało, że w Polsce 64% badanych uczniów deklarowało, że czuje przynależność do szkoły, podczas gdy średnia OECD wynosiła 75%. Jednocześnie 21% uczniów w Polsce czuło się w szkole samotnych, a 24% – jak osoby pozostawione na marginesie.

To bardzo ważne liczby. Za każdą z nich stoi konkretny młody człowiek, dlatego budowanie odporności nie powinno być kolejnym „programem do odhaczenia”. Ono może wydarzać się w zwyczajnej codzienności klasy.

10 działań wychowawcy, które pomogą wzmocnić odporność młodego człowieka

1. STWÓRZ KLASĘ, W KTÓREJ MOŻNA POPEŁNIAĆ BŁĘDY.

Trudno budować odporność psychiczną w miejscu, w którym każdy błąd jest powodem do wstydu. Jeśli uczeń boi się, że pomyłka zostanie wyśmiana, oceniona albo zapamiętana przez nauczyciela, zaczyna unikać sytuacji, w których może sobie nie poradzić, a przecież rozwój zawsze wiąże się z ryzykiem błędu, dlatego warto budować w klasie kulturę, w której błąd jest częścią uczenia się, a nie dowodem braku kompetencji. Możemy pytać: „Czego nauczyła cię ta sytuacja?”, „Co zadziałało, a co nie?”, „Co możesz zrobić inaczej następnym razem?”. Warto też dzielić się własnymi pomyłkami. Nauczyciel, który potrafi powiedzieć „Pomyliłam się”, pokazuje uczniom, że człowiek nie musi być idealny, żeby być kompetentny i wartościowy.

2. NAUCZ PROSZENIA O POMOC.

W kulturze, która często nagradza samodzielność i „radzenie sobie”, proszenie o pomoc może być odbierane jako oznaka słabości. Tymczasem jest dokładnie odwrotnie. Rozpoznanie własnych granic i znalezienie osoby, która może nas wesprzeć jest ważną kompetencją życiową. Warto więc rozmawiać z uczniami o tym, po czym poznać, że przestaję sobie radzić samodzielnie. Można stworzyć klasową „mapę pomocy”: do kogo mogę zwrócić się, gdy mam problem z nauką, konfliktem, emocjami, relacją z rówieśnikami czy sytuacją w domu? Ważne jest również to, jak dorosły reaguje na prośbę o pomoc. Jeśli uczeń słyszy: „Przecież to nic takiego” albo „Musisz sobie z tym poradzić”, następnym razem może już nie przyjść.