W klasie robi się gwarno – ktoś opowiada o wczorajszym meczu, a uczeń siedzący pod oknem nerwowo szuka podręcznika w plecaku.

Uczennica w ostatniej ławce długo wpatruje się w otrzymaną ocenę. Trzyma zeszyt otwarty odrobinę za długo, jakby wierzyła, że otrzymany stopień nagle zmieni się na lepszy. Postanawia go jednak szybko zamknąć, obawiając się, że ktoś to zauważy.

– Może następnym razem… – wyszeptała. Scena jakich wiele. Zapewne można byłoby ją zobaczyć w niejednej polskiej szkole.

Porażki ukryte w emocjach

Osiągnięcia oglądane na ekranie telefonu, zarówno te codzienne, szkolne czy zawodowe, przestały być w większości czymś wyjątkowym. Żyjemy w kulturze porównywania się, przez co coraz rzadziej mówimy o drodze, jaką musimy przejść. Natomiast częściej wspominamy o jej efekcie końcowym, czyli o sukcesie pisanym wielkimi literami.

Mechanizm ten szczególnie mocno dotyka młodzież, lecz nie omija również nas, dorosłych. Żyjemy bowiem w rzeczywistości, w której błąd odbieramy jako słabość, a najmniejsze nawet potknięcie jako świadectwo braku kompetencji. Nic więc dziwnego, że porażki często pozostają ukryte. Chowamy je w emocjach, nie wypowiadamy na forum klasy, aby nie zwracać na siebie niepotrzebnie uwagi. Staramy się, aby były niewidoczne na tle sukcesów obserwowanych przez nas osób.

Wyniki badań

W świetle zestawionych ze sobą wyników badań z ostatnich lat – od raportu „Młode Głowy” Fundacji UNAWEZA1, przez NASK „Nastolatki 3.0”2, dane Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę3, po najnowsze rezultaty WHO HBSC 2024/2025 roku4,5 oraz pilotażową ankietę Teach for Poland6 – możemy dostrzec zmianę w sposobie przeżywania swoich niepowodzeń przez młodych ludzi.

Według raportu krajowego przygotowanego przez WHO, Polska7, niestety, niechlubnie znajduje się w gronie państw o słabszych wskaźnikach dobrostanu w Regionie Europejskim zarówno w zakresie poczucia szczęścia i satysfakcji z życia, jak i obrazu własnego ciała, co potwierdzają wyniki ukazane w dalszej części artykułu. Dostrzeżono również niepokojące dane dotyczące przemocy rówieśniczej, np. w postaci hejtu, bezpośrednio wpływającej na poczucie bezpieczeństwa wśród uczniów. Coraz częściej staje się ona jednym z czynników oddziałujących na poczucie własnej wartości. Ponadto wskaźniki te wyraźnie pokazują, iż presja, z jaką przyszło mierzyć się młodym ludziom, ma charakter wielowymiarowy. Środowisko szkolne i rówieśnicze powinno dawać wsparcie, a często bywa źródłem dodatkowego napięcia i zagrożeniem dla życia lub zdrowia.

Wiele uczennic i wielu uczniów deklaruje, że w trudnych dla siebie sytuacjach stara się znaleźć jakieś rozwiązanie. Jednocześnie aż 44% z nich z góry zakłada porażkę, zanim jeszcze podejmie jakiekolwiek działanie, co może świadczyć o ich niskim poczuciu kompetencji lub obawy, że udzielona na forum klasowym odpowiedź nie będzie poprawna, a to przyciągnie uwagę innych. Ponad połowa z ankietowanych przyznaje, iż gdy coś im nie wychodzi, czują się do niczego, a niemal co drugi młody człowiek ma skrajnie obniżoną samoocenę. Wnioski płynące z raportu pilotażowego Teach for Poland ukazują wyraźny rozdźwięk między wiedzą a podejmowanym działaniem. Młodzież często ma świadomość tego, jakie kroki należałoby podjąć w trudnej sytuacji, jednak w praktyce wybiera wycofanie, unikanie lub milczenie.