Edukacja obywatelska zyskuje dużo głębszy wymiar, kiedy przestaje być jedynie przedmiotem szkolnym, a zaczyna się ją postrzegać jako narzędzie budowania umiejętności i postaw związanych z funkcjonowaniem we współczesnym świecie. Oprócz rozwijania faktycznej wiedzy w tych obszarach edukacja obywatelska daje szansę rozwijania umiejętności komunikacyjnych i kompetencji społecznych: argumentowania, prowadzenia debaty, wyrażania opinii z poszanowaniem innych, pracy zespołowej, sposobów rozwiązywania konfliktów, przeciwdziałania dezinformacji. Jednocześnie, w znacznie większym stopniu niż inne szkolne przedmioty, ma szansę budowania postaw obywatelskich związanych z udziałem w procedurach demokratycznych (np. konsultacje, wybory). Edukacja obywatelska powinna w końcu dawać szansę na rozwijanie postaw odpowiedzialności za wspólnotę i dobro wspólne, szacunku wobec odmienności, solidarności i empatii oraz poszanowania prawa. Najlepiej sprawdza się wtedy, gdy wychodzi poza teorię i angażuje młodych ludzi w realne działanie.

Tematem niniejszego artykułu jest przedstawienie dobrych praktyk związanych z edukacją obywatelską. Posiłkowałem się doświadczeniami wypracowanymi przez lata pracy na warszawskiej Pradze Północ w szkole publicznej, w której we współpracy ze świetnym zespołem nauczycielskim wdrażaliśmy rozwiązania, które zarówno dzieciom, rodzicom, jak i szkole przyniosły wiele satysfakcji, dodatkowej pracy oraz sukcesów, które ukazywały młodym ludziom znaczenie i wartość podejmowanych działań.

W codziennej pracy pedagogicznej i wychowawczej wykorzystywałem całą gamę możliwości, jakie stwarzać ma nowy przedmiot lub też stary w nowym ujęciu. Wybrałem kilka obszarów, które najbardziej budują sprawczość opisaną w nowej podstawie programowej przedmiotu.

1. SAMORZĄDNOŚĆ Z REALNĄ SPRAWCZOŚCIĄ

W wielu szkołach samorząd istnieje tylko formalnie. Dobra praktyka to przekazanie mu realnych kompetencji: współdecydowania o budżecie, udziału w tworzeniu regulaminów czy organizacji debat. Nie wymaga to wielkich nakładów – raczej czasu oraz przygotowania. By jednak uczniowie mogli skorzystać z tej „samodzielności”, potrzebują przygotowania, wypracowania modelu, w którym ich głos będzie słyszalny.

W pracy z młodzieżą zawsze stawiam na partnerstwo. Przykładem jest tworzenie Gazetki „Śrubowkręt” – czyli Niezależnego Miesięcznika Ludzi Zakręconych Inaczej. To nie jest „gazetka szkolna” w tradycyjnym sensie, ale poligon wolności słowa. Uczniowie sami decydują o tematach, uczą się odpowiedzialności za publikowane treści i wchodzą w dialog z dyrekcją, stając się realnym głosem społeczności uczniowskiej. Wymaga to projektowania, planowania, oddania odpowiedzialności za terminowość – w sytuacji, w której ktoś nie oddał artykułu – numer czekał. Makietę zamykaliśmy wszyscy.

Każdy redaktor po oddaniu trzech artykułów otrzymywał legitymację dziennikarską, gazetka posiadała swój numer ISSN – oraz docierała do Biblioteki Narodowej – za wysyłkę numerów do archiwum odpowiedzialny był jeden z uczniów. Kilka lat na wydania papierowe w 1000 sztuk miesięcznie pozyskiwaliśmy środki ze źródeł pozaszkolnych. Warszawskie Inicjatywy Edukacyjne, PO FIO i inne, w rozliczaniu których brali udział także uczniowie, ucząc się działań przydatnych w życiu.