Czy znacie draconię rusinę? Ja poznałam to stworzenie dziesięć lat temu, podczas gdy pierwszy zespół prowadzonych przeze mnie uczniów przygotowywał się do olimpiady kreatywności. Temat, którym zajmowali się młodzi ludzie, dotyczył kamuflażu, a kameleon wydał się zbyt oczywisty i oklepany. W poszukiwaniu stworzeń, które stosują kamuflaż, uczniowie natknęli się na rzadki gatunek ćmy z Ameryki Środkowej o skrzydłach wyglądających jak przeżarte grzybami rdzawe liście. Tak poznałam draconię rusinę, o której powstała historia zaprezentowana przez drużynę podczas olimpiady. Aby dowiedzieć się więcej o zachowaniu ćmy, uczniowie napisali na jeden z amerykańskich uniwersytetów, który prowadził badania nad tym gatunkiem. To była prawdziwa lekcja nie tylko języka angielskiego, ale i międzynarodowej komunikacji z uczelnią wyższą. Historię stworzyli samodzielnie, podobnie jak muzykę, scenografię z elementami kamuflażu, stroje i układ choreograficzny. Bo wymyślili, że opowiedzą historię w formie musicalu, wykorzystując swoje talenty – pasję do tańca i grę na instrumentach. Draconię rusinę będę pamiętać dzięki temu projektowi do końca życia.

Dlaczego kreatywność?

W świecie, w którym zmiany zachodzą w turbulentny sposób, wiedza już dawno przestała nam wystarczać. Zresztą ostatni człowiek, który podobno był w stanie opanować całą dostępną wiedzę, zmarł w 1716 roku, a jego nazwisko – Leibniz – jest znane, o ironio!, głównie miłośnikom herbatników. Obecnie żaden człowiek nie jest w stanie opanować całej dostępnej wiedzy, dlatego tak istotne jest rozwijanie kompetencji takich jak kreatywność, krytyczne myślenie czy umiejętność współpracy. To one stają się fundamentem przygotowania młodych ludzi do życia i pracy. Według różnych szacunków ok. 60–70% dzieci uczęszczających obecnie do szkoły podstawowej, będzie pracować w zawodach, które jeszcze nie istnieją. Zwraca na to uwagę raport Światowego Forum Ekonomicznego z 2025 r. „Future of Jobs”. Wskazując potrzeby w obszarze kompetencji przyszłości, takich jak myślenie analityczne czy umiejętność współpracy z maszynami, raport zwraca uwagę na znaczenie kreatywności i innowacyjności, które są kluczowe w generowaniu nowych pomysłów i rozwiązań.

Kreatywność – czym jest naprawdę?

Kreatywność to proces umysłowy prowadzący do powstawania nowych idei, koncepcji lub skojarzeń. Aby uznać pomysł za kreatywny, musi być on nowy, oryginalny, a jednocześnie użyteczny i adekwatny, czyli odpowiadający na potrzebę. Badania Joy Paula Guilforda (lata 50. XX w.) wyróżniły dwa typy myślenia: konwergencyjne, które jest logiczne, analityczne i prowadzi do jednej optymalnej odpowiedzi oraz myślenie dywergencyjne, czyli myślenie rozbieżne, generujące wiele różnorodnych pomysłów, wymagające giętkości, oryginalności i płynności myślenia.

Jak rozwijać kreatywność w szkole?

Pierwszym krokiem do rozwoju kreatywności jest tworzenie przestrzeni sprzyjającej twórczości. Istotna tu jest rola i przygotowanie nauczyciela zarówno w aspekcie kształtowania postawy otwartości i akceptowania różnorodności, odchodzenia od rutyny i schematów, pracy z błędem, jak i osobowości pedagoga.

E. Paul Torrance, amerykański psycholog specjalizujący się w badaniu twórczości, powiedział: Podobnie jak atleci, twórczy myśliciele potrzebują rozgrzewki. Rozgrzewka dywergencyjna to krótkie, ale systematyczne ćwiczenia, których celem jest stymulacja operacji myślenia dywergencyjnego: giętkości, płynności i oryginalności. Podczas rozgrzewki uczniowie koncentrują się na podejmowanych działaniach twórczych, a nie bez znaczenia jest również element zabawy, który się pojawia.

Ćwiczenia rozgrzewki twórczej nauczyciel może stosować w dowolnym momencie lekcji. W zależności od celów edukacyjnych poruszać się można od ćwiczenia dedukcji, przez asocjacje, transformacje, poszukiwanie analogii aż do metafory. Zestawy prostych i złożonych ćwiczeń nauczyciel może zaczerpnąć z następujących pozycji książkowych: Agnieszka Biela, Trening kreatywności. Jak pobudzić twórcze myślenie, Warszawa 2015; Krzysztof J. Szmidt, Trening kreatywności. Podręcznik dla pedagogów, psychologów i trenerów grupowych, Gliwice 2013; Edward Nęcka, Trening twórczości, Sopot 2019.