Jest takie czarno-białe zdjęcie, które szczególnie lubię oglądać w starej kronice szkolnej. Równo ustawione ławki, jedna za drugą, uczniowie uśmiechnięci, wpatrzeni w obiektyw aparatu, ręce trzymają na ławkach, mają jasne bluzki i koszule, dziewczynki we włosach duże kokardy, a chłopcy gładkie fryzury. Z tyłu stoi poważny nauczyciel w ciemnym garniturze. Ściana klasy podzielona jest farbą w poziomie na część ciemniejszą od podłogi i jaśniejszą u góry. Na górnej części wisi nierówno kilka obrazków przedstawiających stroje ludowe. Jest 1 września 1945 roku.

Kiedy wchodzę do niektórych klas szkolnych, widzę, że niewiele się zmieniło. Lamperia dzieli ścianę w poziomie, zamiast obrazków wiszą plansze lub gazetki, czasem prace uczniowskie, ławki stoją w równych rzędach, a jedyną różnicą jest kakofonia kolorów, którą polska szkoła zachłysnęła się wraz z pojawieniem się w sklepach gotowych farb. Brak środków finansowych, brak pomysłów i wiedzy na temat wpływu otoczenia na ucznia i nauczyciela sprawiają, że w wielu przestrzeniach edukacyjnych panuje chaos i niespójność. Coraz więcej jest jednak szkół i przedszkoli, w których przestrzenie pełnią ważną rolę i zmieniają się nie tylko pod kątem estetyki, ale i funkcji. Coraz więcej jest „eduprzestrzeni”¹ kształtowanych świadomie, zarówno z zaangażowaniem profesjonalistów, jak i społeczności nauczycieli, rodziców i samych uczniów, którzy czują, że na zmiany w świecie trzeba również zareagować… zmianą przestrzeni!

Charakterystycznymi cechami takich przestrzeni są:

• rozsądny umiar w liczbie pomocy dydaktycznych (minimalizm, ograniczenie liczebności rzeczy, dbanie o estetykę),
• segregowanie i przechowywanie materiałów, pomocy dydaktycznych, prac, narzędzi (pudełka, organizery),
• prostota, stonowane kolory i naturalne materiały (drewno, kamień, korek, bawełna, len), wykorzystanie darów natury (szyszki, patyki, liście, rośliny),
• dostępność pomocy dydaktycznych dla dzieci, wyeksponowanie ciekawych materiałów na wysokości wzroku dziecka,
• podział przestrzeni na kąciki tematyczne, strefy pracy i odpoczynku,
• wykorzystanie nie tylko ławek, stołów i krzeseł, ale również sof, dywaników, puf i mebli, które są mobilne i zmieniają swoje miejsce zgodnie z potrzebami,
• dekoracje z prac uczniów, które są przede wszystkim dokumentacją działań edukacyjnych i procesów badawczych uczniów, a nie dekoracją sensu stricte, stąd ich częsta rotacja.

Otoczenie jako „trzeci nauczyciel”

Czy wiesz, że łatwy dostęp do książek i pomocy dydaktycznych wspiera umiejętność czytania, umiejętność pisania jest lepiej rozwinięta w klasach, w których jest więcej otwartej przestrzeni umożliwiającej pracę indywidualną, a w klasach o największym dostępie do światła naturalnego uczniowie osiągają wyższe wyniki w testach z matematyki i czytania?². Miejsce, w którym się uczymy, realnie wpływa na to, jak się uczymy.

Przestrzeń szkolna czy przedszkolna bywa nazywana „trzecim nauczycielem”. Autorem tego pojęcia, odnoszącego się do przestrzeni edukacyjnej, jest Loris Malaguzzi – twórca koncepcji Reggio Emilia. Malaguzzi wskazuje, że dziecko ma trzech nauczycieli: dorosłych, dzieci i otoczenie fizyczne. Miejsce, w którym przebywa dziecko, może zachęcać je do działania, budować samodzielność, wspierać relacje, rozwijać ciekawość. Ma siłę, by zarówno ograniczać, jak i otwierać na różne możliwości. Koncepcję „trzeciego nauczyciela” wykorzystują nurty pedagogiczne wspierające model przestrzeni relacyjnej. Pedagogika Montessori, plan daltoński, pedagogika waldorfska czy wspomniany nurt Reggio Emilia tworzą przestrzeń budującą samodzielność i odpowiedzialność uczniów za uczenie się.